कलैया, ०३ असोज। भगवान् श्रीकृष्णकी परम प्रिय राधारानीको जन्मोत्सव अर्थात् राधाष्टमी आज नेपालसहित हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउँदै छन्। भाद्र शुक्ल अष्टमीका दिन मनाइने राधाष्टमीलाई राधारानीको प्राकट्य दिवसका रूपमा वैष्णव तथा कृष्णभक्त समुदायले विशेष महत्वका साथ मनाउने गर्छन्। यस वर्ष राधाष्टमी सेप्टेम्बर १९ अर्थात् आज परेको छ।
राधा जन्मोत्सवका अवसरमा देशका विभिन्न राधा–कृष्ण मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा विशेष पूजा, आराधना, भजन–कीर्तन, व्रत, अभिषेक र प्रसाद वितरणलगायतका कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्। भक्तजनहरू बिहानैदेखि राधा–कृष्णको दर्शन तथा पूजाआराधनाका लागि मन्दिर पुग्ने गर्छन्।
प्रेमको अर्को नाम राधा
राधा र कृष्णको सम्बन्धलाई हिन्दू धार्मिक परम्परामा सामान्य सांसारिक प्रेमभन्दा माथि उठेको निःस्वार्थ प्रेम, भक्ति र समर्पणको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। राधाको प्रेममा प्राप्तिको अपेक्षाभन्दा समर्पण र त्यागलाई ठूलो स्थान दिइएको पाइन्छ।
धार्मिक आख्यान तथा भक्तिसाहित्यमा राधालाई कृष्णप्रतिको अखण्ड प्रेम र भक्तिको सर्वोच्च स्वरूपका रूपमा चित्रण गरिएको छ। कृष्णको नामसँग राधाको नाम अभिन्न रूपमा जोडिनुले पनि उनीहरूको सम्बन्धमा रहेको आध्यात्मिक एकत्वलाई दर्शाउँछ।
मिलनभन्दा गहिरो थियो विरह
राधा–कृष्णको प्रेमकथाको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष विरह र त्याग हो। कृष्ण वृन्दावनबाट मथुरा गएपछि उनीहरूबीच भौतिक दूरी बढे पनि राधाको कृष्णप्रतिको प्रेम र समर्पणमा कमी नआएको धार्मिक परम्परामा वर्णन पाइन्छ।
यही कारण राधाको प्रेमलाई केवल मिलनको कथा नभई विरहमा समेत अटुट रहने प्रेमको उदाहरणका रूपमा लिइन्छ। प्रेममा आफ्नो इच्छा र सुखभन्दा प्रियको हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नु नै सच्चा समर्पण हो भन्ने भाव राधाको कथासँग जोडिएको छ।
बरसानादेखि वृन्दावनसम्म विशेष उत्सव
राधा जन्मोत्सवको मुख्य धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा भारतको बरसाना, वृन्दावन, मथुरा र नन्दगाउँलाई विशेष रूपमा लिइन्छ। राधाष्टमीमा ब्रज क्षेत्रमा ठूलो धार्मिक उत्साह देखिने गर्छ।
परम्पराअनुसार राधारानीको जन्म बरसानामा वृषभानु र कीर्तिदेवीको घरमा भएको मानिन्छ। कृष्ण जन्माष्टमीको करिब १५ दिनपछि राधाष्टमी मनाइने धार्मिक परम्परा रहेको छ।
आजको समाजका लागि राधाको सन्देश
राधा जन्मोत्सव केवल धार्मिक उत्सवमा सीमित छैन। यसले प्रेममा निष्ठा, सम्बन्धमा विश्वास, जीवनमा समर्पण र आवश्यक पर्दा त्याग गर्न सक्ने भावनाको सन्देश पनि दिन्छ।
आजको बदलिँदो समाजमा प्रेमलाई प्रायः प्राप्ति र अपेक्षासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। तर राधाको कथा भने प्रेम केवल पाउनुको नाम होइन, प्रियको सुखका लागि आफूलाई समर्पित गर्नु र दूरी तथा कठिनाइमा पनि निष्ठा कायम राख्नु हो भन्ने आध्यात्मिक सन्देश बोकेको छ।
राधा–कृष्णको प्रेमलाई भक्त परम्पराले आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्धसँग समेत जोडेर हेर्ने गरेको छ। त्यसैले राधा जन्मोत्सव भक्तिका माध्यमबाट प्रेम, करुणा, विश्वास र समर्पणलाई आत्मसात् गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ।
राधा जन्मोत्सवको मूल भाव
राधा जन्मोत्सवले संसारलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—साँचो प्रेम अधिकार होइन, समर्पण हो; प्रेम केवल मिलन होइन, विरहमा पनि कायम रहने विश्वास हो; र त्याग प्रेमको अन्त्य होइन, त्यसको उच्चतम रूप हो।
राधाको नाम कृष्णसँग जोडिएझैँ प्रेम र भक्तिको सम्बन्ध पनि एकअर्काबाट अलग हुन नसक्ने धार्मिक मान्यता छ। यही कारण राधाष्टमीको दिन भक्तजनहरू श्रद्धापूर्वक राधारानीको स्मरण गर्दै ‘राधे–राधे’ को जयघोष गर्छन्।
