कलैया, १९ चैत। नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको जग पुष्पलाल श्रेष्ठ ले सन् १९४९ मा राख्नुभएको थियो, जसको मूल ध्येय समानता, सामाजिक न्याय र जनमुखी शासन थियो। त्यसलाई संस्थागत वैचारिक आधार दिने कार्य मदन भण्डारी ले “जनताको बहुदलीय जनवाद” मार्फत गर्नुभयो, जसले लोकतन्त्र र वाम विचारलाई सन्तुलित गर्ने प्रयास गर्यो।
आजको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लाई यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिसँग तुलना गर्दा, व्यवहार र आदर्शबीचको दूरीबारे गम्भीर प्रश्नहरू उठिरहेका छन्।
विशेषतः केपी शर्मा ओली को नेतृत्वकाललाई लिएर पार्टी सञ्चालन शैलीबारे व्यापक बहस देखिन्छ। आलोचकहरूका अनुसार, निर्णय प्रक्रियामा अत्यधिक केन्द्रीकरण, आन्तरिक लोकतन्त्रको खुम्चिँदो दायरा र नेतृत्वप्रतिको निर्भरता बढ्दै जानु जस्ता प्रवृत्तिले संगठनलाई संस्थागत भन्दा पनि व्यक्तिनिर्भर बनाएको अनुभूति गराएको छ।
भदौ २३–२४ का आन्दोलनहरूलाई पनि धेरैले यही सन्दर्भमा हेर्ने गरेका छन्। ती घटनाहरूलाई कतिपयले केवल राजनीतिक गतिविधि मात्र नभई, संगठनभित्रको असन्तुष्टि र जनस्तरमा बढ्दो प्रश्नहरूको अभिव्यक्तिको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यद्यपि, ती आन्दोलनहरूको स्वरूप र उद्देश्यबारे फरक–फरक दृष्टिकोणहरू पनि विद्यमान छन्।
यससँगै, नेतृत्वले प्राथमिकता दिने व्यक्तिहरूको छनोटबारे पनि सार्वजनिक बहस बढ्दो छ। आलोचकहरूका अनुसार, विवादमा तानिएका वा सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठेका व्यक्तिहरूलाई समेत जिम्मेवारी दिने प्रवृत्तिले पार्टीको नैतिक विश्वसनीयतामा असर पारेको धारणा बलियो बन्दै गएको छ। यस्तो वातावरणले इमानदार कार्यकर्ताहरूको मनोबल कमजोर बनाउने जोखिमसमेत औंल्याइन्छ।
यद्यपि, यी सबै विषयहरू एकपक्षीय निष्कर्ष होइनन्। सम्बन्धित पक्षले आफ्ना निर्णयहरूलाई परिस्थितिजन्य, राजनीतिक आवश्यकता वा रणनीतिक सन्तुलनको रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्। त्यसैले, यस्ता विषयहरू तथ्य र पारदर्शिताको आधारमा निष्पक्ष मूल्याङ्कन हुनुपर्ने आवश्यकता अझै बढेको छ।
एमालेको ऐतिहासिक शक्ति यसको विचार, संगठनात्मक अनुशासन र जनआधारमा निहित थियो। तर, यदि व्यवहारमा ती मूल्यहरू कमजोर देखिन थाले भने, त्यो केवल पार्टीका लागि मात्र होइन, समग्र लोकतान्त्रिक प्रणालीका लागि पनि चिन्ताको विषय बन्न सक्छ।
अन्ततः, कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन सफलता आत्मसमीक्षा, सुधार र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा निर्भर हुन्छ। पुष्पलाल र मदन भण्डारीले देखाएको मार्ग केवल इतिहासको पाना होइन।त्यो आजको राजनीतिक अभ्यासको मापदण्ड पनि हो।
त्यसैले, वर्तमान चुनौतीहरूलाई अवसरका रूपमा लिएर संगठनलाई थप लोकतान्त्रिक, पारदर्शी र जनमुखी बनाउने प्रयास नै समयको माग देखिन्छ।
लेखक सुनील कुशवाहा समाजिक अभियन्ता हुनुहुन्छ भने। उहाँ समसामयिक तथा राजनीतिक विषयमा कलम चलाउनु हुन्छ।
